HÜSEYİN TAKAK
Ali-o Gax İsyanı’ndan Bugüne Dersler
Hüseyin Takak’ın yayımladığı Dr. Mehmet Yıldırım’ın Dersim Tarihinden Notlar: 1916 İsyanı başlıklı makalesi (kitabın 176. sayfası), Ali-o Gax İsyanı ve sonrasında yaşananları yeniden gündeme taşıyor.
1916’da Dersim’de başlayan isyanın arkasında Çarlık Rusya’nın teşviki ve dönemin bölgesel hesapları vardı. Ancak Bolşeviklerin güçlenmesiyle Rus ordusunun zayıflaması dengeleri değiştirdi. Bu süreçte Dersim aşiretlerinin bir bölümü, Ruslara karşı Osmanlı güçleriyle birlikte Pülümür Cephesi’nde savaştı.
Ağır Bedeli Halk Ödedi
Tarihsel kayıtlar, büyük devletlerin bölgesel hesaplarında kullanılan toplumların sonunda bedeli kendilerinin ödediğini gösteriyor.
- Pülümür Çayı’nda boğulanlar,
- Askerden kaçarken hayatını kaybedenler,
- 1917 kıtlığında ağaç kabuğu ve hayvan leşi yemek zorunda kalan köylüler…
Ali-o Gax ve silahlı güçleri hesap yaparken, enkazın altında kalan yine halk oldu.
Çıkarılması Gereken Dersler
Takak’ın aktardığı makalede bu tecrübeden çıkarılması gereken stratejik dersler şöyle sıralanıyor:
- Dış güçlerin vaatlerine güvenerek toplumun geleceğini riske atmamak.
- Devletin askeri ve siyasi kapasitesini küçümsememek.
- Duygusal sloganları strateji sanmamak.
- Halkı ağır bedeller ödeyeceği maceralara sürüklememek.
- En önemlisi: Halkın canını ve geleceğini hiçbir siyasi hesabın önüne koymamak.
Dayanışmanın Gücü
Açlık ve savaş ortamında kimi insanlar birbirini soyarken (Qemo Por, Sey Weli, Cırna Berxik), kimi insanlar ekmeğini paylaştı, komşusunu sakladı, çocukları korudu (Mıle Pazapuni, Çormanların nenesi). Bu örnekler, toplumun gerçek gücünün yalnızca silahında değil, zor zamanda birbirine sahip çıkabilmesinde olduğunu gösteriyor.
Bugüne Yansıyan Soru
Dersim’in 1916–1917 tecrübesi bugün hâlâ soruyor: “Başkasının hesabında figüran mı olacağız, yoksa kendi geleceğimiz hakkında akılcı ve bağımsız kararlar verebilen bir toplum mu olacağız?”
Takak’ın yayımladığı metinde vurgulandığı gibi, tarihten ders çıkarmak geçmişi kutsamak değil; aynı felaketleri yeniden yaşamamak anlamına geliyor.
KAYNAK:
