DR. ALİ GÖK
(Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı)
Travma Kuşakları: Aileden Aktarılan Sessiz Acılar
Travmalar yalnızca yaşayan kişide kalmaz; duygusal izleri sessiz biçimde bir sonraki kuşaklara da geçebilir. “Travma kuşakları” kavramı, bireyin doğrudan yaşamadığı hâlde ailesinden devraldığı acıların duygusal yükünü taşıması anlamına gelir. Savaşlar, göçler, yoksulluk, kayıplar, toplumsal baskılar ya da suskunlukla örtülmüş aile sırları genellikle konuşulmaz; fakat aktarılır.
Nasıl Aktarılır?
- Sözsüz mesajlarla: Ailede bazı konular hep geçiştirilir, yüz ifadeleri değişir ve bir “sessizlik duvarı” örülür.
- Davranış kalıplarıyla: Güvensizlik, kaygı, aşırı fedakârlık, duyguları bastırma gibi tepkiler; geçmişte yaşanmış ama anlatılmamış olayların yankısıdır.
- Bilinçdışı düzeyde: Çocuklar ebeveynlerinin duygusal boşluklarını fark eder, onların tamamlayamadığı hikâyeyi farkında olmadan taşırlar.
Örnekler
- Bir annenin çocukluğunda yaşadığı savaş ya da baskı döneminde hissettiği korku, kızına “dünya tehlikeli bir yer” duygusuyla geçebilir.
- Göç yaşamış bir dedenin aidiyet sorunu, torununda kimlik karmaşası ya da köksüzlük hissine dönüşebilir.
Travma kuşakları çoğu zaman isimsiz, tanımlanmamış bir yük gibidir. Kişi neden böyle hissettiğini tam olarak bilmez. Bu nedenle iyileşmenin yolu, aile geçmişine dönüp suskunlukları duymaktan, hikâyeleri anlamaktan ve zinciri fark ederek kırmaktan geçer.
Dersim 1937-38 Örneği
Toplumsal kırılmalar üzerinden somutlaştırmak, bu olguyu daha iyi anlamamıza yardımcı olur. 1937-38’de yaşanan Dersim Katliamı, yalnızca binlerce insanın ölümüyle sonuçlanmadı; aynı zamanda on binlerin sürgününe uğramış, hafızası bastırılmış, dili susturulmuş, kimliği inkâr edilmiş bir toplumun kolektif ruhsal yarası haline geldi. Olayın doğrudan tanıkları ya sustu ya da susturuldu. Ancak yaşanan travmalar, konuşulsa da konuşulmasa da sonraki nesillere geçti.
Sessizlikle Aktarılan Travma
Birçok aile yaşadıkları kayıpları, sürgünleri, infazları çocuklarına anlattı ya da anlatmadı. Ancak bu sessizlik, ev içindeki gergin hava, korku ve güvensizlik duygusuyla çocuklara geçti.
Örnek:
Bir torun, büyükanne ve büyükbabasının neden devlet kurumlarından çekindiğini, neden köylerinden ve kimliklerinden bahsederken gözlerini kaçırdığını çocukken anlayamaz. Fakat büyüdükçe kendisinde nedensiz bir korku, devlete karşı güvensizlik, kökenine dair bir utanç ya da suskunluk hisseder. Bu, yaşanmamış ama taşınan bir travmadır.
Kimlik Bunalımı ve Aidiyet Sorunu
Dersim’den gelen aileler, asimile olmamak için direnirken bazen kimliklerini gizlemek zorunda kalmıştır. Bu durum çocuklarda “Ben kimim?” sorusuna cevap bulamama duygusuna yol açmıştır.
Örnek:
Zazaca konuşan ancak okulda bu dilin yasak olduğunu öğrenen bir çocuk, ev ile dışarısı arasında sıkışır. Kendi kültürünü gizlemek zorunda kaldıkça içten içe bir kopuş yaşar. Bu kopuş ileriki yaşlarda kimlik çatışmasına, yabancılaşmaya ve köklerinden uzaklaşmaya neden olabilir.
Öfke, Kayıp ve Anlatılmamış Yas
Toplumsal travmaların en derin etkilerinden biri de yasın tutulamamasıdır. Dersim’de ölenlerin yasını tutmak bile tehlike sayıldığı için bu duygular bastırılmış; ancak yok olmamıştır. Bastırılmış yas, kuşaklar sonra depresyon, öfke patlamaları ve aidiyet sorunları olarak ortaya çıkar.
Örnek:
Bugün hâlâ bazı gençler, Dersim’e dair bir şey duyduklarında içlerinde nedensiz bir öfke, hüzün ya da isyan hisseder. Bu duygular onların kendi yaşadıklarından değil, ailesinin taşıdığı sessiz acıdan kaynaklanır.
Travmalar Aktarılır
Dersim gibi toplumsal travmalar yalnızca tarih kitaplarına yazılmaz; insanların duygularına, bedenine, ilişkilerine ve çocuklarına yazılır. Susturulan her hikâye, sonraki kuşağın bilinçdışı yükü olur. Bu yüzden toplumsal iyileşme yalnızca geçmişi öğrenmekle değil, anlatmakla, duymakla ve yasını tutmakla mümkündür.
Çünkü her suskunluk, bir sonraki kuşağın sesiyle yankılanır.
Kaynak:
